Din, Hayatın Tam Kendisidir: Siyaset, Toplum ve İnanç Bütünlüğü
Türkiye’de uzun yıllardır belirli çevreler tarafından kararlılıkla tekrarlanan bazı kalıplaşmış ifadeler vardır:
• “Camiye siyaset girmez.”
• “Din görevlileri siyaset konuşmaz.”
• “Diyanet siyasete karışmaz.”
• Hatta inançlı siyasetçilere yönelik şu kronik suçlama yöneltilir: “Dîni siyasete alet ediyorsunuz.”
Bu yaklaşımlar, çoğu zaman dînin mahiyetini ve gönderiliş gayesini tam olarak kavrayamamaktan kaynaklanmaktadır. Oysa şu temel sorular doğru cevaplanmadan yapılan her tartışma eksik kalmaya mahkûmdur: Din nedir? Gönderiliş amacı nedir? Hayatın hangi alanlarına hitap eder?
Eğer din, sadece caminin dört duvarı arasına sıkıştırılmış bir ritüeller bütünü olsaydı; peygamberlerin toplumsal adaletsizliklere, ekonomik sömürüye ve yönetimdeki zulümlere karşı verdikleri destansı mücadeleler bütünüyle anlamsız kalırdı.
Dînin Müdahale Alanı: Allah’ın Arzında Allah’ın Sözü
İslâm inancına göre Allah, sadece göklerin değil, yeryüzünün de tek hâkimidir. Kur'an-ı Kerim, O’nun hükmünün hayatın her alanını kapsadığını açıkça beyân eder:
"Göklerin ve yerin hükümranlığı yalnız Allah’ındır. Dönüş de ancak O’nadır." (Nûr Sûresi, 42)
İslâm’a göre din; yalnızca namaz, oruç veya duâdan ibaret değildir. Din; insanın yaratıcısıyla, kendisiyle, toplumla ve devletle olan münasebetlerini düzenleyen kuşatıcı bir hayat sistemidir.
Kur’an-ı Kerim bu hakikati en yalın hâliyle şöyle ortaya koyar:
"De ki: Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir." (En'âm Sûresi, 162)
Bu âyet, sadece ibadeti değil, hayatın tamamını Allah’ın rızasına nispet eder.
Bir başka âyette ise Kur’an’ın kapsayıcılığı şöyle vurgulanır:
"Biz sana bu kitabı her şey için bir açıklama, bir hidâyet, bir rahmet ve Müslümanlar için bir müjde olarak indirdik." (Nahl Sûresi, 89)
Bu beyanlar, Kur’an’ın yalnızca bir duâ kitabı olmadığını; aksine hayatın her safhasına rehberlik eden bir nizam olduğunu kanıtlar.
Eğer bir mümin, hayatının bir kısmında Allah’ın hükmünü kabul edip; yönetim, ekonomi veya hukuk gibi alanlarda O’nun iradesini dışarıda bırakıyorsa, bu durum Kur’an’ın reddettiği "bölünmüş bir inanç" modelidir. Müslüman için hayat; ibadet ve muamelat (toplumsal ilişkiler) olarak ikiye bölünemez. Her ikisi de tek bir Allah’a teslimiyetin ayrılmaz parçalarıdır.
Siyaset ve Yönetim: Bir Emanet Olarak İdare
Siyaset, kelime anlamıyla "yönetmek, çekip çevirmek" demektir. Din, insanın olduğu her yerde mevcutsa, insanın yönetildiği "siyaset" mekanizmasında dînin ilkelerinin bulunmaması düşünülemez. İslâm, yöneticilere ve sorumluluk sahiplerine şu temel direktifi verir:
"Allah size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder." (Nisâ Sûresi, 58)
Bu ilâhî emir, doğrudan bir yönetim ve siyaset düsturudur. Devlet idaresinden sorumlu bir kişinin, makamına oturduğunda inancını kapıda bırakmasını beklemek; ondan adalet, dürüstlük ve kul hakkı hassasiyeti gibi "dînî" değerleri de terk etmesini istemektir. Oysa bir Müslüman için siyaset; halka hizmet yoluyla Hakk’ın rızasını kazanma sanatıdır.
"Dîni Alet Etmek" mi, "Dîne Hizmet Etmek" mi?
Buradaki en büyük kavram karmaşası, "dîni siyasete alet etmek" ile "siyaseti dîne ve ahlâka hizmetkâr kılmak" arasındaki derin farkın anlaşılamamasıdır.
• İnanmadığı hâlde inanıyormuş gibi görünmek, dînî ritüelleri şahsî veya siyasî çıkarlar için kullanmak bir samimiyetsizliktir.
• İnandığı değerleri yaşamak, adaleti, emaneti ve ahlâkı siyasetin merkezine yerleştirmek ise dînin bir emridir.
İmam Gazâlî bu bütünlüğü şu meşhur sözüyle özetler:
"Din ve devlet ikiz kardeştir. Din temeldir, devlet ise bekçidir. Temeli olmayan şey yıkılır, bekçisi olmayan şey ise yok olur."
İslâm tarihinde peygamberler sadece bireysel ritüeller öğretmemiş; aynı zamanda toplum inşâ etmiş, devlet yönetmiş, hukuk uygulamış ve adalet tesis etmişlerdir. Medine’de kurulan nizam, sadece bir ibadet topluluğu değil; bir devlet ve hukuk düzeniydi. Dolayısıyla Kur’an; sadece ibadet hükümlerini değil; adaleti, emaneti, kamu görevini ve toplumsal sorumluluğu da içerir.
Peygamber Efendimiz (sav), yönetim sorumluluğunun özünü şu hadis-i şerifiyle açıklar:
"Hepiniz çobansınız ve hepiniz sürünüzden sorumlusunuz." (Buhari).
Bu anlayışa göre yönetim bir imtiyaz değil, ağır bir mesûliyettir.
Adaletli bir yöneticinin makamı ise şöyle müjdelenmiştir:
"Adaletli devlet başkanı, kıyamet günü Allah’ın gölgesinde gölgelenecek yedi sınıftan biridir." (Müslim).
Buradan anlaşılmaktadır ki İslâm’ın gayesi bir iktidar kavgası değil, adaletin hâkim kılınmasıdır.
Din Görevlisi ve Tebliğ Sorumluluğu
"Camide siyaset konuşulmaz" ifadesiyle kastedilen eğer particilik ve tefrika ise bu haklı bir kaygıdır. Ancak camide adaletten, haksızlıktan, yetim hakkından ve mazlumun hukukundan bahsetmek "siyaset yapmak" değil, bizzat dînin aslına sadık kalmaktır. Efendimiz (sav): "Zalim bir hükümdarın karşısında hakkı ve adaleti söylemek, cihadın en üstünüdür" (Ebû Dâvud) buyurarak bu duruşu emretmiştir.
Bir din görevlisi toplumun dertlerine ve yönetimdeki ahlâkî ilkelere dair söz söylemezse, tebliğ vazifesini eksik bırakmış sayılır. Zira bir insan doktor, öğretmen veya hâkim olduğunda inancını ve vicdanını terk etmiyorsa; bir siyasetçinin veya bürokratın da inancını kamusal alanın dışında bırakması beklenemez. Müslüman için îman, sadece kalpte saklanan bir duygu değil, hayatın tamamını kuşatan bir aksiyondur.
Hayatı Kuşatan Bir Nizam
Kur’an’a göre dînin nihai amacı; adaleti tesis etmek, zulmü önlemek, insan onurunu korumak ve iyiliği yaymaktır. Nitekim Hadid Sûresi 25. âyette, peygamberlerin ve kitapların "insanların adaleti ayakta tutmaları için" gönderildiği açıkça belirtilir.
Asıl mesele şudur: Din mi siyasete alet ediliyor, yoksa siyaset mi dîne ve ahlâka hizmet ediyor?
Din asla bir çıkar aracı yapılamaz; ancak dînin emrettiği adalet, emanet ve ahlâk ilkeleri toplum hayatından da söküp atılamaz.
İslâm; sadece tapınağa hapsedilmiş bir vicdan dîni değil, çarşıdaki tartıdan devlet dairesindeki liyakate kadar her ana müdahil olan bir hayat nizamıdır.
Allah’ın iradesini camiye hapsedip hayatın geri kalanını seküler bir boşluğa terk etmek, Kur'an’ın ruhuna aykırıdır. İnanç, hayatın her karesine nüfuz etmeli; siyasetçi de, bürokrat da, vatandaş da inandığı değerlerin izzetini işine ve ahlâkına yansıtmalıdır.
Mithat Güdü / Emekli İmam Hatip ve Araştırmacı Gazeteci -Yazar