Maksadı Unuttuk, Kavgaya Tutuştuk!
Kandili Tartışmayı Bırak, Kur'an ve Sünneti Yaşamaya Bak!
Mevlid Kandili'ni (Mevlîd-i Nebî'yi) tartışma konusu yapmaktan önce, Resûlullah'ı hayatımızın konusu yapmayı öğrenmeliyiz.
Her yıl Mevlid Kandili (Mevlîd-i Nebî gecesi) yaklaştığında veya o gece idrak edilmek istendiğinde aynı tartışma yeniden ısıtılıyor:
• “Peygamberimiz kendi doğum gününü kutladı mı?”
• “Sahâbe kutladı mı?”
• “Kur’an’da Mevlid gecesi var mı?”
• “Hadiste böyle bir geceye dair emir var mı?”
• “Öyleyse bu bid'attir!”
Bu soruların bir kısmı ilmî bir tartışma olarak elbette sorulabilir. Fakat mesele çoğu zaman ilimden çıkıp taassuba, taassuptan da birbirini suçlamaya dönüşüyor.
Asıl garip olan ise şudur:
Bir Müslümanın önünde Allah'ı anmak, Kur'an okumak, tövbe etmek, duâ etmek, salavât getirmek, Peygamberimizin hayatını okumak ve onun ahlâkını konuşmak için bir vesîle oluşuyor; biz bütün bunları konuşmak yerine “Bu gece var mı, yok mu?” kavgasına tutuşuyoruz.
Belki de asıl problem kandiller değil; kandillerin bize ne anlatmak istediğini unutmuş olmamızdır.
Önce ölçüyü koyalım: Dinde olmayanı dîne sokmak başka, meşru olanı bir vesîleyle yapmak başkadır.
Hz. Âişe'nin (r.a.) rivâyet ettiği sahih hadiste Resûlullah (s.a.s.) şöyle buyurur:
مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ
“Kim bizim bu işimizde, ondan olmayan bir şeyi ortaya çıkarırsa, o reddedilmiştir.”
(Sahih Müslim, 1718a)
Hadiste üzerinde özellikle düşünülmesi gereken ifade “مَا لَيْسَ مِنْهُ / mâ leyse minhü”, yani “ondan olmayan” ifadesidir.
Buradaki mesele, insan hayatına sonradan giren her şeyin otomatik olarak haram veya bid'at ilan edilmesi değildir.
İslâm'ın ilk döneminde bulunmayan her şey bid'at olsaydı bugün kullandığımız birçok araç ve yöntem hakkında da aynı hükmü vermemiz gerekirdi.
Mesele şudur:
• Bir şeyi Allah emretmediği hâlde Allah'ın emriymiş gibi sunuyor muyuz?
• Peygamberimizin sünneti olmadığı hâlde “Bu geceye mahsus sünnet budur.” mu diyoruz?
• Allah'ın helâl kıldığını haram, haram kıldığını helâl hâle mi getiriyoruz?
İşte asıl tehlike buradadır.
Nitekim Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu da kandil gecelerine mahsus özel bir namaz veya ibadet şeklinin sahih kaynaklarda bildirilmediğini; ancak bu gecelerde yapılan namaz, duâ, Kur'an tilâveti ve diğer salih amellerin, bunların o gecelere mahsus dînî bir zorunluluk olduğu ileri sürülmedikçe bid'at olarak değerlendirilemeyeceğini belirtmektedir.
İşte ince fakat hayatî çizgi budur.
MEVLİD GECESİNE MAHSUS FARZ YOKTUR; AMA PEYGAMBER SEVGİSİNE YASAK DA YOKTUR!
Burada dürüst olalım.
Kur'an'da “Mevlid gecesinde şu ibadeti yapın.” şeklinde bir emir yoktur.
Sahih sünnette de Mevlid gecesine mahsus belirlenmiş bir namaz veya özel bir ibadet şekli yoktur.
Bunu söylemekten çekinmeye gerek yoktur. Din İşleri Yüksek Kurulu da bunu açıkça ifade etmektedir.
Fakat buradan şu sonucu çıkarmak büyük bir mantık hatasıdır:
• “Öyleyse bu gece Kur'an okumayın!”
• “Salavât getirmeyin!”
• “Peygamberimizin hayatını anlatmayın!”
• “Duâ etmeyin!”
• “İnsanları camide toplayıp sohbet etmeyin!”
Bunların hiçbiri hadisten çıkmaz.
Çünkü bir amelin belirli bir geceye mahsus özel bir sünnet olmaması, o amelin kendisinin haram veya bid'at olduğu anlamına gelmez.
Kur'an okumak meşrudur.
Zikir meşrudur.
Salavât meşrudur.
Duâ meşrudur.
Tövbe meşrudur.
Sadaka meşrudur.
Nâfile namaz meşrudur.
Peygamberimizin hayatını öğrenmek meşrudur.
Onun ahlâkını anlatmak meşrudur.
O hâlde, bu amellerin Mevlîd-i Nebî vesîlesiyle yapılmasına kategorik olarak “bid'at” damgası vurmak, bid'at kavramını gereğinden fazla genişletmek olur.
Üstelik Peygamberimiz kendi doğum gününü nasıl değerlendirdi?
Burada tartışmanın belki de en dikkat çekici noktası vardır.
Hz. Peygamber'e pazartesi günü oruç tutmasının sebebi sorulduğunda şöyle cevap verdi:
“O gün doğdum ve o gün bana vahiy indirildi.”
(Sahih Müslim, 1162e)
Dikkat edelim:
Resûlullah (s.a.s.), doğum gününü tamamen önemsiz ve hatırlanmaya değmez bir olay olarak görmemiştir.
Tam tersine, doğduğu günü ibadetle, yani oruçla ilişkilendirmiştir.
Buradan “Demek ki Mevlid Kandili diye bir geceyi kutlamak Peygamberimizin sünnetidir.” sonucunu çıkaramayız.
Ama bundan şu sonucu da çıkaramayız:
“Peygamberimizin doğumunu hatırlamak dînen anlamsızdır.”
İkisi arasında büyük fark vardır.
Birincisi, hadisin açıkça ortaya koymadığı bir hüküm olur. İkincisi ise Hz. Peygamber'in kendi doğum gününü hatırlayarak o gün oruç tutmasını açıklamasıyla bağdaşmaz.
Burada ayrıca önemli bir hususun altını çizmek gerekir:
Hadiste geçen “O gün bana vahiy indirildi.” ifadesinden, ilk vahyin Hz. Peygamber’in doğduğu Pazartesi günü geldiği sonucu çıkarılamaz. Hadis, Pazartesi gününün Hz. Peygamber’in doğumu ve vahyin nüzûlüyle ilişkisine işaret etmektedir.
Allah'ın nimetleriyle sevinmek yasak mı?
Kur'an şöyle buyurur:
“De ki: Ancak Allah'ın lütuf ve rahmetiyle, yalnız bunlarla sevinsinler. Bu, onların toplayıp durduklarından daha hayırlıdır.”
(Yûnus, 58)
Şimdi soralım:
Allah'ın kullarına gönderdiği en büyük rahmetlerden biri nedir?
Kur'an'ın ifadesiyle Hz. Muhammed (s.a.s.), “âlemlere rahmet” olarak gönderilmiştir.
Öyleyse onun dünyaya gelişini hatırlamak, onun getirdiği rahmeti, vahyi, tevhîdi, ahlâkı ve sünneti konuşmak niçin başlı başına anlamsız sayılsın?
Burada yine ölçüyü koruyalım:
Bu âyeti “Mevlid gecesini kutlamak farzdır.” şeklinde yorumlamak doğru değildir.
Ama “Peygamberimizin doğumunu hatırlamak, Allah'ın rahmetiyle sevinmekle hiçbir şekilde ilişkilendirilemez.” demek de isabetli değildir.
KANDİL BİR “DİN” DEĞİLDİR; KANDİL BİR “VESÎLE”DİR
Asıl düğüm burada çözülüyor.
Kandil dînin kendisi değildir.
Kandil, dînî ve ahlâkî hayatımızı canlı tutmak için toplumda oluşmuş bir zaman ve hatırlama vesîlesidir.
Nitekim “kandil” adı da Hz. Peygamber döneminden gelen bir isim değildir. Osmanlı döneminde bu gecelerde camilerin kandillerle aydınlatılması sebebiyle bu gecelere “kandil” denilmiştir.
Dolayısıyla “Kandil kelimesi hadiste geçiyor mu?” sorusunun cevabı zaten bellidir:
Hayır.
Ama bu, kandil gecesinde yapılan her şeyin yanlış olduğu anlamına gelmez.
Çünkü İslâm'ın ölçüsü kelimelerin tarih boyunca kullanılıp kullanılmaması değil, yapılan işin dînin temel ilkelerine uygun olup olmadığıdır.
Peki bütün kandiller aynı derecede sabit midir?
Hayır.
Bunu da açıkça söylemek gerekir.
• Kadir Gecesi, Kur'an tarafından açıkça bildirilmiştir ve “bin aydan daha hayırlı” olduğu belirtilmiştir.
• Mîraç hadisesinin kendisi, Kur'an'da İsrâ sûresinin ilk ayetinde açıkça yer almaktadır. Fakat olayın tam olarak hangi gece gerçekleştiği konusunda kesinlik iddiasında bulunmak ayrı bir meseledir.
• Berat gecesi hakkında çeşitli rivâyetler vardır ve bu konuda âlimler arasında değerlendirme farklılıkları bulunmaktadır.
• Regâib gecesi ise toplumumuzda önemli bir dînî-kültürel gelenek hâline gelmiştir; ancak ona mahsus özel bir ibadeti sahih sünnet olarak göstermek doğru değildir.
• Mevlid gecesi de Peygamberimizin doğumunu hatırlama ve onun hayatını, mesajını ve güzel ahlâkını gündeme taşıma geleneğidir.
Diyanet, Mevlid Kandili'nin, Peygamberimizin doğum yıl dönümü kabul edilen Rebîülevvel ayının on ikinci gecesi olarak toplumumuzda benimsendiğini; bu geceye mahsus özel bir ibadet şeklinin Kur'an ve sünnette bulunmadığını, buna karşılık Mevlid programlarının Kur'an tilâveti, ilâhîler, naatlar ve duâlarla Allah ve Peygamber sevgisini canlı tuttuğunu belirtmektedir.
Yani hepsini aynı delil seviyesinde göstermek de yanlıştır, hepsini toptan anlamsız ve bid'at ilan etmek de.
İlim tam da burada başlar.
“AMA SAHÂBE YAPMADI!” İTİRAZINA CEVAP
Bu itiraz ilk bakışta güçlü görünür.
Fakat her konuda “Sahâbe yapmadı.” demek, tek başına haramlık delîli değildir.
Çünkü bir şeyin sahâbe tarafından yapılmamış olması ile dînen yasaklanmış olması aynı şey değildir.
Asıl soru şudur:
Yapılan şey dînin yasakladığı bir şey mi?
Yoksa:
Dînen meşru olan bir ameli belirli bir vesîleyle yapmak mı?
Örneğin Peygamberimizin hayatını anlatmak, Kur'an okumak, salâvat getirmek, duâ etmek ve insanları iyiliğe çağırmak zaten meşrudur.
Bunların Mevlîd-i Nebî haftasında daha yoğun yapılması, “Allah bu geceye özel yeni bir ibadet emretmiştir.” şeklinde bir inanca dönüştürülmediği sürece başka bir şeydir.
ASIL BİD'AT NEDİR?
Asıl bid'at, dînî bir delîle dayanmayan bir uygulamayı dînî bir hüküm ve ibadet olarak ortaya koymak ve onu Allah'ın veya Resûlullah'ın emriymiş gibi sunmaktır.
• “Bu geceye özel şu kadar rekât namaz kesin sünnettir.”
• “Bunu yapmayan günahkârdır.”
• “Bu geceye mahsus şu ibadeti Peygamberimiz emretti.”
İşte burada durmak gerekir.
Çünkü ibadette ölçü bellidir:
Allah adına konuşuyorsanız delil getirmek zorundasınız.
Nitekim Kur'an, Allah'ın helâl ve haram kılmadığı şeyler hakkında insanların kendi kendilerine hüküm koymasını da eleştirir.
Dolayısıyla doğru yaklaşım:
“Bu geceye mahsus farz veya sahih sünnetle sabit olmuş özel bir ibadet yoktur; fakat bu geceyi Kur'an, duâ, tövbe, salavât, nâfile ibadet ve Peygamberimizi tanıma vesîlesi yapabiliriz.”
demektir.
Bu ifade hem sünnete sâdıktır hem akla uygundur.
“FAZLA İBADETİN NE ZARARI VAR?” DEMEK DE TEK BAŞINA YETERLİ DEĞİLDİR
Burada da ölçüyü kaçırmamak gerekir.
Her fazla ibadet otomatik olarak sevap değildir.
Çünkü ibadet niyet kadar usûle de bağlıdır.
Bir insan kendi isteğiyle nâfile namaz kılabilir.
Ama “Allah bu gece için özellikle şu ibadeti emretti.” diyorsa artık delil gerekir.
Bu sebeple:
Nafile ibadet serbestliği ile din adına yeni ibadet belirleme yetkisini birbirine karıştırmamak gerekir.
Allah'a yaklaşmanın kapıları çoktur; fakat Allah adına yeni kapılar icat etmek başka şeydir.
MEVLÎD'İ KUTLAMAK MI, MEVLÎD'İ YAŞAMAK MI?
İşte bence asıl soru budur.
• Bir gece boyunca Peygamberimizi anlatıp ertesi gün onun sünnetini terk ediyorsak ne kazandık?
• Salavât getirip dilimizle insanları kırıyorsak ne kazandık?
• Kur'an, Mevlid ve ilâhîler okuyup yetimin hakkını gözetmiyorsak ne kazandık?
• Peygamberimizin merhametinden söz edip ailemize merhametsiz davranıyorsak ne kazandık?
• Onun adaletini anlatıp ticarette hile yapıyorsak ne kazandık?
• Onun ahlâkını konuşup kibirden kurtulamıyorsak ne kazandık?
Kur'an bize Resûlullah'ı yalnızca anmayı değil, onu örnek almayı da öğretir:
“Andolsun, Allah'ın Resûlü'nde sizin için güzel bir örnek vardır.”
(Ahzâb, 21)
İşte Mevlîd'in gerçek anlamı burada başlıyor.
BİR GECEYİ İHYÂ ETMEK KOLAYDIR; BİR HAYATI İHYÂ ETMEK ZORDUR
Kandil gecesi camiye gitmek güzeldir.
Fakat asıl mesele ertesi sabah camiden çıktıktan sonra başlar.
Kandil gecesi Kur'an okumak güzeldir.
Fakat asıl mesele Kur'an'ın ahlâkını hayatımıza taşımaktır.
Salavât getirmek güzeldir.
Fakat asıl mesele Resûlullah'ın sünnetine teslim olmaktır.
Mevlid okumak güzeldir.
Fakat asıl mesele, Mevlid'de anlatılan Peygamber'in sünnetini ve ahlâkını yaşamaktır.
Çünkü Allah Teâlâ Peygamberimizi sadece sevelim diye değil, rehber edinelim diye göndermiştir.
TARTIŞMAYI ARTIK BAŞKA BİR YERE TAŞIYALIM
Her yıl aynı soruyu sormaktan vazgeçelim:
“Mevlid gecesi var mı, yok mu?”
Bunun yerine şunu soralım:
“Peygamberimizin hayatı bizim hayatımızda var mı?”
“Bu geceyi kutlamak bid'at mı?” diye sormadan önce:
“Peygamberimizin ahlâkı bizim ahlâkımızda ne kadar var?”
“Kandilde kaç rekât namaz var?” diye tartışmadan önce:
“Günde kaç defa Allah'ın huzurunda duruyoruz?”
“Mevlid okumak sahâbe döneminde var mıydı?” diye tartışmadan önce:
“Sahâbenin Resûlullah'a bağlılığı bizde ne kadar var?”
İşte gerçek mesele budur.
KANDİLİ SAVUNMAK DEĞİL, ÖLÇÜYÜ SAVUNMAK
Kimse Mevlîd-i Nebî gecesine dinde olmayan özel bir ibadet yüklememelidir.
Ama kimse de:
“Bu geceye mahsus özel ibadet yoktur.” gerçeğinden hareketle, “Öyleyse bu gece Kur'an okunmaz, duâ edilmez, salavât getirilmez, Peygamber anlatılmaz, insanlar iyiliğe çağrılmaz.” gibi bir sonuca ulaşmamalıdır.
İkisi de ölçüsüzlüktür.
İslâm ne taassup dînidir ne de keyfîlik dîni.
Delil varsa kabul ederiz. Delil yoksa Allah adına hüküm icat etmeyiz.
Meşru olanı yasaklamayız.
Dîne ait olmayanı da din diye sunmayız.
İşte istikâmet budur.
Mevlîd-i Nebî'nin gerçek anlamı, bir geceyi takvimde işaretlemekten çok daha büyüktür.
Çünkü mesele Hz. Muhammed'in doğum gününü kutlamakla bitmez.
Mesele, Hz. Muhammed'in getirdiği rahmetin bizim hayatımızda yeniden doğmasıdır.
O gece Kur'an okuyorsak, Kur'an hayatımızda doğsun.
Salâvat getiriyorsak, sünnet ahlâkımızda doğsun.
Peygamberimizi anıyorsak, merhameti davranışlarımızda doğsun.
Onun adaletini konuşuyorsak, adaletimizde doğsun.
Onun ümmeti olduğumuzu söylüyorsak, kardeşliğimizde doğsun.
Çünkü Mevlîd'in en güzel anlamı, Peygamber'i sadece dille anmak değil; onun ahlâkını hayata taşımaktır.
Ve belki de yıllardır çözemediğimiz kandil tartışmasının nihai cevabı tam olarak şudur:
Kandili tartışmaktan vazgeçelim; kandilin hayatımızda neyi aydınlattığına bakalım.
Çünkü mesele gecenin adı değil; o gecenin bizi hangi sabaha uyandırdığıdır.
Mithat Güdü
Emekli İmam Hatip / Gazeteci-Yazar