Ölülerin Ardından Kur'an, Mevlid ve Belirli Günler

Ölülerin Ardından Kur\'an, Mevlid ve Belirli Günler

Kur’an yalnızca cenazelerde, kabir başlarında ve belirli gecelerde hatırlanacak bir kitap değildir. Onun asıl muhatabı yaşayan insandır; asıl amacı ise hayatı vahyin rehberliğinde değiştirmektir.

Ölüm, insan hayatının kaçınılmaz gerçeğidir. Bir yakınımızı kaybettiğimizde onu rahmetle anmak, onun için dua etmek, hayır yapmak ve geride bıraktığı iyilikleri sürdürmek insanî olduğu kadar dînî bir duyarlılığın da gereğidir.

Ancak burada önemli bir ayrım vardır:

Ölenler için yapılabilecek hayırlar başka, bunları belirli gün ve gecelere bağlayarak dînî bir merasim hâline getirmek başkadır.

İslâm\'ın bu konudaki ölçüsünü doğru ortaya koyabilmek için, dînin açıkça bildirdiği hükümlerle toplumda zaman içerisinde oluşmuş örf ve alışkanlıkları birbirinden ayırmak gerekir.

İslâm\'da Ölünün Ardından Asıl Yapılması Gerekenler

Bir Müslüman vefat ettiğinde onun cenazesiyle ilgili yapılması gereken temel dînî görevler bellidir: Usulüne uygun şekilde yıkanması, kefenlenmesi, cenaze namazının kılınması ve defnedilmesi.

Bunların dışında ölünün yedinci, kırkıncı veya elli ikinci günü gibi belirli zamanlara mahsus dînî bir merasim veya zorunlu bir dua şekli bulunmamaktadır.

Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu da bu hususta açık bir değerlendirme yapmaktadır. Kurulun fetvasında, ölünün ardından yapılan yedinci, kırkıncı ve elli ikinci gün merasimi veya duası gibi zaman ve şekle bağlanmış uygulamaların dînî bir dayanağının bulunmadığı belirtilmekte; bu günlerde ölüye yönelik özel merasimler düzenlenmesi bid\'at olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte ölen kimsenin ardından her zaman hayır yapılabileceği ve dua edilebileceği özellikle ifade edilmektedir.

Dolayısıyla mesele, \"Ölü için Kur\'an okunur mu, dua edilir mi?\" sorusundan önce, \"Bunu belirli bir güne bağlamak dînin emri midir?\" sorusuyla ele alınmalıdır.

Bu iki mesele birbirine karıştırılmamalıdır.

Kur\'an-ı Kerîm Sadece Ölüler İçin Okunacak Bir Kitap Değildir

Kur\'an-ı Kerîm, insanı karanlıklardan aydınlığa çıkarmak, ona doğru yolu göstermek, îman ve ahlâk üzere bir hayat inşa etmek için gönderilmiştir.

Nitekim Kur\'an kendisini insanlar için bir açıklama, hidâyet ve öğüt olarak tanımlar:

\"Bu, insanlar için bir açıklama, takvâ sahipleri için de bir hidâyet ve öğüttür.\" (Âl-i İmrân, 3/138)

Yâsîn sûresindeki \"diri olanları uyarması için\" (36/70) ifadesi de aynı vurguyu taşır.

Bu nedenle Kur\'an\'ın asıl maksadı yalnızca okunması değil; anlaşılması, üzerinde düşünülmesi, benimsenmesi ve hayata aktarılmasıdır.

Kur’an’ı sadece ölülerin ardından okunması gereken bir metne dönüştürmek, onun yaşayan insanlara yönelik hidâyet ve rehberlik boyutunu geri plana itmek anlamına gelir.

Elbette Kur’an, ölmüş kimselerin ardından okunabilir ve sevabı onlara bağışlanabilir. Ancak Kur’an’ın asıl muhatabı yaşayan insandır. Çünkü onun emir ve yasaklarına muhatap olan, öğütlerinden ders çıkarması, uyarılarını dikkate alması ve hayatını onun rehberliğinde şekillendirmesi gereken insan, hayatta olan insandır.

Bu sebeple Kur’an’ı yalnızca cenazelerde, kabir başlarında veya belirli anma günlerinde hatırlamak, onun hayatımıza yön veren ilahî bir rehber olduğu gerçeğini gölgelememelidir. Asıl olan, Kur’an’ı okumakla birlikte onu anlamak, üzerinde düşünmek ve hayatımıza taşımaktır.

Şunu özellikle vurgulamak gerekir: Kur’an’ın asıl hedefi, insanın hayatını dönüştürmektir. Onun emir ve yasaklarına muhatap olan, uyarılarından ders çıkarması, üzerinde düşünmesi ve hayatını vahyin rehberliğinde şekillendirmesi gereken insan, yaşayan insandır.

Asıl soru şudur:

Kur\'an\'ı ölüler için ne kadar okuduğumuzdan önce, yaşayanlar olarak Kur\'an\'ın ne kadarını hayatımıza taşıyoruz?

Ölen Kimse İçin Kur’an Okunabilir mi?

Burada önemli bir ilmî ayrım yapmak gerekir.

İslâm âlimleri, yapılan ibadetlerin sevabının ölmüş kimselere bağışlanması konusunda farklı görüşler ortaya koymuşlardır. Bununla birlikte Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur’an okunarak elde edilen sevabın ölmüş kimseye bağışlanabileceğini ve ölünün bundan yararlanmasının umulacağını kabul etmektedir.

Bir Müslüman Allah rızası için Kur’an okuyabilir; ardından sevabını vefat etmiş yakınlarına bağışlayabilir. Diyanet’in açıklamasına göre bundan ölen kimsenin yararlanması umulur. Burada kullanılan “umulur” ifadesi özellikle dikkat çekicidir. Çünkü bu ifade kesinlik değil, ümit ve beklenti anlamı taşır.

Dolayısıyla “Kur’an okunduğunda sevabı kesin olarak ölüye ulaşır” şeklinde kesin bir hüküm vermek yerine, ölünün bundan yararlanmasının umulduğunu ifade etmek daha isabetlidir.

Bu konuda zaman zaman “Ölülerinize Yâsîn okuyun.” anlamındaki rivâyet de delil olarak ileri sürülmektedir. Ancak bu rivâyetin hadis âlimlerince senedi ve anlamı bakımından farklı şekillerde değerlendirildiği görülmektedir. Özellikle rivâyette geçen “mevtâkum” (ölüleriniz) ifadesinin, “ölmüş olanlarınız” şeklinde değil, “ölmek üzere olanlarınız” şeklinde anlaşılması gerektiğini söyleyen âlimler vardır.
Bu yoruma göre hadis, vefat etmiş kimselerin ardından Yâsîn okunmasından ziyade, ölüm döşeğinde bulunan kimseye Yâsîn sûresinin okunması ile ilgilidir.

Dolayısıyla bu rivâyeti, vefat etmiş kimselerin ardından Kur’an okunmasının kesin ve bağlayıcı bir sünnet olduğu şeklinde sunmak isabetli değildir. Aynı şekilde rivâyetin tartışmalı oluşundan hareketle ölülerin ardından Kur’an okunmasını kesin biçimde yasaklamak da doğru değildir.

Asıl mesele, Kur’an okunmasını belirli bir gün veya geceye bağlamadan, dînin açık hükümleri ile âlimlerin farklı görüşlerini birbirinden ayırarak değerlendirmektir.

Bu sebeple:

“Ölü için Kur’an okumak kesinlikle caiz değildir.” demek doğru olmadığı gibi,

“Ölünün ardından mutlaka Kur’an okunmalıdır.” demek de doğru değildir.

Doğru olan, bu konudaki ilmî görüş farklılıklarını dikkate almak ve dînin kesin bir hükmü olmayan hususları kesin dînî zorunluluk hâline getirmemektir.

Dua, İstiğfar ve Sadakanın Yeri

Ölen kimseler için yapılabilecek en açık ve güçlü amellerden biri dua ve istiğfardır.

Hz. Peygamber\'in (s.a.s.) vefat eden anne ve babaya nasıl iyilik yapılabileceğini soran sahâbîye; onlar için dua ve istiğfar etmeyi, vasiyetlerini yerine getirmeyi, akrabalarıyla ilgilenmeyi ve dostlarına ikramda bulunmayı tavsiye ettiği rivâyet edilmiştir.

Yine bir sahâbî, vefat eden annesi adına sadaka vermenin ona fayda sağlayıp sağlamayacağını sormuş; Resûlullah (s.a.s.) buna olumlu cevap vermiştir.

Bütün bunlar bize önemli bir ölçü vermektedir:

Ölünün ardından yapılacak iyilikler belirli bir güne mahkûm değildir.

Bugün dua edilebilir.
Yarın sadaka verilebilir.
Bir başka gün Kur\'an okunabilir.
Bir yetimin ihtiyacı karşılanabilir.
Bir fakirin yüzü güldürülebilir.
Bir hayır yapılabilir.

Bunların hiçbiri için 7., 40. veya 52. günün beklenmesi gerekmez.

İslâm\'da ölünün 3., 7., 40. veya 52. gününde mutlaka Kur\'an okunması, mevlid yapılması, özel dua edilmesi veya belirli bir merasim düzenlenmesi gerektiğine dair sahih ve bağlayıcı bir dînî hüküm bulunmamaktadır.

Diyanet\'in Din İşleri Yüksek Kurulu da özellikle 7., 40. ve 52. gün uygulamalarının dînî dayanağının bulunmadığını açıkça ifade etmektedir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:

Sorun Kur\'an okumak değildir; Kur\'an okumayı belirli bir güne bağlayıp bunu dînin emriymiş gibi sunmaktır.

Sorun dua etmek değildir; \"Bu gece yapılması gerekir.\" diyerek dînî bir zorunluluk üretmektir.

Sorun mevlid okumak değildir; mevlidi cenazenin belirli günlerinde yapılması gereken bir ibadet merasimi hâline getirmektir.

İbadet alanında zaman ve şekil belirleme yetkisi insana değil, şeriata aittir.

Özellikle \"40. ve 52. gece\" etrafında oluşmuş bazı inanışların ayrıca ele alınması gerekir.

Anadolu\'nun bazı yörelerinde, ölünün 40. gününde etlerin kemiklerden ayrıldığı, 52. gününde ise burnunun düştüğü veya bedeninde birtakım değişikliklerin meydana geldiği şeklinde halk inanışlarının bulunduğu akademik çalışmalarda da tespit edilmiştir.

Fakat bunların Kur\'an, sahih sünnet veya güvenilir tıbbî bilgi bakımından bir dayanağı yoktur.

Dolayısıyla bu tür inanışları dînî gerçeklermiş gibi anlatmak doğru değildir.

Özellikle \"52. gece kemikler etten ayrılır\", \"o gece ölünün burnu düşer\" gibi ifadeler dînî bilgi değil, halk kültüründe ortaya çıkmış inanışlardır.

Bunları İslâm\'ın hükmü gibi sunmak, din ile kültürü birbirine karıştırmaktır.

Doğu Ortodoks Hristiyanlığında ölenlerin 3., 9. ve 40. günlerinde özel anma ve dua merasimlerinin bulunduğu güvenilir kilise kaynaklarında açıkça görülmektedir. Ayrıca ölüm yıldönümlerinde de anma yapılmaktadır.

Fakat buradan hareketle Türkiye\'deki 3, 7, 40 ve 52 uygulamalarının tamamının doğrudan Hristiyanlıktan alındığını kesin bir tarihî hüküm olarak ileri sürmek doğru değildir.

Çünkü halk kültürleri zaman içerisinde farklı dînî, yerel ve geleneksel unsurları birbirinden etkilenerek taşıyabilmektedir.

Bu nedenle şunu söyleyebiliriz:

Bu uygulamalar İslâm\'ın temel kaynaklarında yer alan bir ibadet düzeni değildir; önemli ölçüde örf, gelenek ve halk inanışları içerisinde şekillenmiştir. Bazı uygulamaların farklı din ve kültürlerdeki benzer geleneklerle paralellik göstermesi ise ayrıca araştırılması gereken tarihî bir konudur.

Mevlid Okumak da Aynı Çerçevede Değerlendirilmelidir

Mevlid, Hz. Peygamber\'in (s.a.s.) doğumunu ve hayatını anlatan dînî-edebî bir gelenektir. Türkiye\'de Süleyman Çelebi\'nin Vesîletü\'n-Necât adlı eseriyle yaygınlaşan mevlid kültürünün toplumumuzda önemli bir yeri vardır.

Ancak mevlidi, belirli bir gecede veya ölümün belirli bir gününde okunması gereken farz, vacip veya sünnet olarak görmek doğru değildir.

Bir kimsenin mevlid okuması veya okutması, Kur\'an okunması ve ardından dua edilmesi, dînin yasakladığı bir davranış olarak değerlendirilemez. Fakat bunu \"ölünün 7., 40., 52. günü mutlaka mevlid yapılmalıdır\" şeklinde dînî bir zorunluluk hâline getirmek doğru değildir.

Burada yine kültür ile ibadet arasındaki sınır korunmalıdır.

Diyanet ve Din Görevlileri Açısından Mesele

Bu konuda Diyanet\'in resmî görüşü ile sahadaki uygulamalar arasında zaman zaman bir farklılık bulunduğu görülmektedir.

Din İşleri Yüksek Kurulu, 7., 40. ve 52. gün gibi belirli zamanlara bağlanan merasimlerin dinî dayanağı bulunmadığını açıkça ifade etmektedir.

Buna rağmen toplumun bazı kesimlerinde bu uygulamalar geleneksel biçimde devam etmektedir.

Burada din görevlilerine düşen görev, halkın yerleşmiş alışkanlıklarını küçümsemek veya insanları kırmak değildir. Fakat örf ile dînî hüküm arasındaki farkı açık ve anlaşılır biçimde anlatmaktır.

Bir din görevlisi, toplumsal baskı sebebiyle yanlış gördüğü bir uygulamayı dînin emriymiş gibi sunmamalıdır.

Aynı zamanda toplumun da din görevlisinden, kendi alışkanlıklarını onaylamasını değil, Kur\'an ve Sünnet ışığında doğruyu göstermesini beklemesi gerekir.

Diyanet açısından da mesele yalnızca bir fetva yayımlamakla sınırlı kalmamalıdır. Toplumda yaygın olan dînî geleneklerin hangisinin ibadet, hangisinin örf, hangisinin ise halk inanışı olduğunu anlaşılır biçimde ortaya koyan sürekli ve etkili bir din eğitimi büyük önem taşımaktadır.

Bir Başka Önemli Mesele: Kur\'an Okuma Karşılığında Ücret

Konunun bir başka hassas boyutu da Kur\'an ve mevlid okumalarının ücret karşılığı yapılmasıdır.

Diyanet İşleri Başkanlığı\'nın resmî fetvasında, Kur\'an-ı Kerîm\'in bir ibadet olduğu ve dünyevî bir menfaat karşılığında okunmasının caiz olmadığı belirtilmektedir. Buna karşılık, Allah rızası için yapılan bir okumadan sonra pazarlık ve ücret ilişkisi olmaksızın hediye mahiyetinde bir bağış yapılabileceği ifade edilmektedir.

Bu nedenle ölenin ardından yapılacak hayırların ticarî bir hizmete dönüştürülmemesi gerekir.

Ölünün ardından Kur\'an okumak güzel bir amel olarak görülüyorsa, bunun merkezinde Allah rızası bulunmalıdır; para, pazarlık ve ücret ilişkisi değil.

Öyleyse Doğru Tutum Nedir?

Doğru tutum, iki aşırı uçtan da uzak durmaktır.

Bir tarafta:

\"Ölü için hiçbir şey yapılamaz, Kur\'an okunamaz, dua edilemez.\"
şeklindeki aşırı yaklaşım vardır.

Diğer tarafta ise:

\"Ölünün 3., 7., 40. ve 52. gününde mutlaka Kur\'an okunmalı, mevlid yapılmalı; bunlar yapılmazsa eksiklik olur.\"
şeklindeki dînî dayanağı olmayan anlayış bulunmaktadır.

İslâm\'ın ölçüsü bu iki yaklaşımın arasında değil, delîle dayalı doğru yerde aranmalıdır.

Ölen kimse için:

Dua edilir.
İstiğfar edilir.
Sadaka verilir.
Hayır yapılır.
Kur\'an okunup sevabı bağışlanabilir.
Varsa vasiyetleri yerine getirilir.
Yakınları ve dostları gözetilir.
Ardından güzel bir hayat ve güzel bir nesil bırakmak için gayret edilir.

Fakat bunların hiçbiri 3., 7., 40. veya 52. güne mahkûm edilmez.

Asıl Mesele: Kur\'an\'ı Ölüler İçin Değil, Hayatımız İçin Okumak

Belki de konunun en önemli tarafı burasıdır.

Kur\'an\'ı yalnızca cenazelerde, kabir başlarında, mevlidlerde ve belirli gecelerde hatırlayan bir toplum hâline gelmek, Kur\'an\'ın gerçek maksadını eksik anlamaktır.

Kur\'an sadece ölülerin ardından okunacak bir kitap değildir.

Kur\'an, yaşayanların hayatını değiştirmek için vardır.

Ölülerimiz için Kur\'an okuyalım; fakat Kur\'an\'ın yaşayanlara söylediği sözleri de duyalım.

Onlar için dua edelim; fakat Kur\'an\'ın bize emrettiği adaleti, merhameti, kul hakkını, emaneti, doğruluğu ve ahlâkı kendi hayatımızda yaşayalım.

Onların ruhuna sevap bağışlayalım; fakat kendi ruhumuzu da Kur\'an\'ın terbiyesine teslim edelim.

Çünkü asıl mesele, Kur\'an\'ın bir ölünün ardından ne kadar okunduğu değil; yaşayan insanın Kur\'an karşısında ne kadar değiştiğidir.

Özetlemek gerekirse:

İslâm\'da ölen kimsenin ardından yapılabilecek dua, istiğfar, sadaka ve hayırların önemli bir yeri vardır. Kur\'an okuyup sevabını ölen kimseye bağışlamayı caiz gören güçlü bir ilmî yaklaşım da bulunmaktadır. Diyanet İşleri Başkanlığı da bu uygulamanın caiz olduğunu ve ölen kimsenin bundan yararlanmasının umulacağını belirtmektedir.

Buna karşılık 3., 7., 40. ve 52. gün veya gecelere özel dînî merasimlerin İslâm\'da belirlenmiş bir dayanağı yoktur. Diyanet\'in Din İşleri Yüksek Kurulu da bu tür zaman ve şekle bağlanmış uygulamaların dînî bir dayanağının bulunmadığını açıkça ifade etmektedir.

Öyleyse ölçümüz şu olmalıdır:

Ölülerimizi unutmayalım; fakat onları anmayı belirli günlere hapsetmeyelim.

Kur\'an okuyalım; fakat onu sadece ölülerimizin ardından okunacak bir metne dönüştürmeyelim.

Dua edelim; fakat duayı takvime mahkûm etmeyelim.

Hayır yapalım; fakat bunu geleneksel bir merasimin zorunlu parçası hâline getirmeyelim.

Ve en önemlisi:

Kur\'an\'ı ölülerimizin ardından okumak kadar, yaşayanların hayatında yaşatmaya da gayret edelim.

Çünkü Kur\'an\'ın gerçek mesajı, yalnızca mezarlıklarda yankılanan bir ses değil; insanın hayatını değiştiren ilahî bir rehberdir.

Mithat Güdü
Emekli İmam Hatip / Gazeteci-Yazar