Sünneti Dışlayan Bir Söylemin Kur'an Âyetleriyle İmtihânı
Kur'an Yeter mi? "Kur'ancılık" (Kurâniyyûn) Akımı Üzerine Düşündürücü Bir Değerlendirme
"Kur'an yeter, hadise gerek yok" diyen bir yazar, ilahiyatçı ya da akademisyen bu tezi savunmak için ciltler dolusu kitap kaleme alıyorsa, ortada ciddî bir paradoks var demektir. Eğer Kur'an gerçekten "her şeyi açıklıyorsa" ve ek bir kaynağa ihtiyaç yoksa, bu kitaplar ne içindir? Kur'an'ı anlatmak için yazılan onlarca cilt eser, aslında şunu ilan etmektedir: Kutsal metin, yorumsuz ve rehbersiz anlaşılamaz. O zaman asıl mesele, Kur'an'ın rehberliğine ihtiyaç olup olmadığı değil; o rehberliğin kim tarafından, hangi yöntemle ve hangi kaynaktan sağlandığıdır.
Kur'an'ın Bizzat Kendisi Ne Diyor?
"Kur'ancılık" (Kurâniyyûn) söyleminin en büyük çelişkisi, kendi başvuru kaynağıyla ters düşmesidir. Kur'ân-ı Kerîm, Hz. Peygamber'e itaati salt ahlakî bir tavsiye olarak değil, doğrudan Allah'a itaatle eş değer bir farz olarak emretmektedir:
"Kim Rasul'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur." (Nisâ, 80)
"Rasul size ne verdiyse onu alın, sizi neden menettiyse ondan kaçının." (Haşr, 7)
"Hayır, Rabbine yemin olsun ki aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp, sonra da verdiğin hükme içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam anlamıyla teslim olmadıkça îman etmiş olmazlar." (Nisâ, 65)
Bu âyetlerde görüldüğü üzere, Rasul'ün otoritesini devre dışı bırakma girişimini Kur'an'ın bizzat kendisi reddetmektedir. Yani Sünnet'i reddeden, Kur'an'a değil; Kur'an'a rağmen bir tutum benimsemiş olmaktadır.
Sünnet Olmadan Kur'an Anlaşılabilir mi?
Bu soruyu salt teolojik değil, pratik bir zemine taşıyalım.
Kur'ân-ı Kerîm namazı emreder; kaç rekât olduğunu söylemez. Zekâtı farz kılar; nisap miktarını vermez. Haccı farz kılar; ancak ne tavafın sayısını ne sa'yin usûlünü ne de vakfenin detaylarını Kur'an'da bulmak mümkündür. Orucu emreder; başlangıç ve bitiş vakitlerini genel hatlarıyla verse de sahur, iftar adabı, fidye, kefaret ve orucu bozan durumlar gibi uygulamaya dair pek çok hayatî ayrıntıyı tarif etmez.
Sünnet'i devre dışı bıraktığınızda geriye ne kalır? Her bireyin kendi aklıyla inşa ettiği, birbirinden tamamen farklı yüzlerce "namaz", "hac" ve "oruç" anlayışı. Bu, birliği değil; dîni bireyselleştirmeyi, dolayısıyla fiilî olarak tasfiye etmeyi doğurur.
Nitekim büyük muhaddis ve fıkıh âlimi İmam Şâfiî bu gerçeği şöyle ifade etmiştir:
"Sünnet'i bilmeyen kişi, farzları hakkıyla edâ edemez. Kur'an, sünnetin açıklamasına muhtaçtır; sünnet ise Kur'an'ın hayata geçirilmiş hâlidir."
Tefrika: Kur'an'ın En Sert Uyardığı Tehlike
İşin ilginç yanı şudur: Kurâniyyûn söylemi, Kur'an'ı merkeze aldığını iddia ederken, Kur'an'ın en şiddetle yasakladığı şeyi üretmektedir: tefrika.
"Hepiniz Allah'ın ipine sımsıkı sarılın; parçalanıp ayrılmayın." (Âl-i İmrân, 103)
"Dinlerini parça parça edip fırka fırka olanlarla senin hiçbir ilişkin yoktur. Onların işi Allah'a kalmıştır." (En'âm, 159)
"Müşriklerden, dinlerini parçalayıp grup grup olanlardan olmayın. Her fırka kendi elindekiyle böbürlenmektedir." (Rûm, 31-32)
Bu âyetler, mezhep ya da tarikat tartışması için indirilmiş değildir. Dînin temel kaynağı konusundaki ayrılığa işaret eden uyarılardır.
Sünnet'in bağlayıcılığını reddeden bir hareket, Müslümanları "hangi İslâm?" sorusuyla karşı karşıya bırakmaktadır ki bu soru, asırlardır İslâm düşmanlarının yanıt görmek istediği sorudur.
İlim Kisvesi ve Vebâlin Ağırlığı
Sıradan bir insanın söylediği sapkın söz, sınırlı bir çevreyi etkiler. Akademik unvan, kitap, sosyal medya ve yayın platformlarıyla güçlendirilmiş bir söylem ise binlerce, hatta on binlerce insanın inanç ve ibadet hayatını doğrudan şekillendirebilir.
İslâm âlimleri bu tehlikeyi tarihte "âlim-i sû'" kavramıyla tanımlamıştır: İlmini, ümmete zarar verecek biçimde kullanan kişi. Bu figür, câhil sapkından çok daha tehlikelidir; zira câhilin saçmalığı tanınır, âlimin yanlışı ise ikna edici bir kılığa bürünür.
Hz. Peygamber (s.a.v.) bu tehlikeyi şöyle ifade buyurmuştur:
"Ümmetim hakkında en çok korktuğum şey, münafık ve bilgisiyle amel etmeyen âlimdir." (Ahmed b. Hanbel, Müsned)
Bilgisiyle amel etmeyenden de tehlikeli olanı ise bilgisini toplumu yanıltmak için kullanan kişidir.
Kur'an bu meseleyi son derece açık biçimde ele alır:
"Allah'ın indirdiği açık delilleri ve hidayeti gizleyenler var ya, onlara hem Allah lânet eder hem de bütün lânet edebilenler lânet eder." (Bakara, 159)
Dikkat edilmesi gereken husus şudur: Bu âyet bilgisizlere değil, bildikleri hâlde gizleyenlere yöneliktir. Akademik unvan ve yayın prestijinin arkasına sığınarak Sünnet'in bağlayıcılığını inkâr eden kişinin, bu âyetin kapsamına girip girmediğini ciddi biçimde düşünmesi gerekmektedir.
"Hadis Tenkidi" ile "Hadisleri Reddetmek" Aynı Şey Değildir
Burada kritik bir ayrımın altını çizmek gerekir.
Hadis tenkidi, İslâm ilim geleneğinin en köklü ve en titiz disiplinlerinden biridir. Sahih, hasen, zayıf ve mevzû rivayetleri birbirinden ayırt eden hadis usûlü ilmi; isnad zincirlerini, râvilerin güvenilirliğini ve metnin başka rivayetlerle uyumunu inceleyen devâsâ bir metodoloji üzerine inşâ edilmiştir. Bu meşru ilmî faaliyet, yüzyıllar boyunca dîni sahteden arındırmıştır.
Kurâniyyûn söylemi ise bu meşrû metodoloji ile uzaktan dâhi ilgisi olmayan bambaşka bir tutumu temsil etmektedir: Hadisleri tek tek değerlendirmek değil, hadis kurumunu toptan reddetmek. Bu, cerrah bıçağının yerini balyozun almasına benzer; tamir etme iddiasıyla ortaya çıkılır, ama sonuçta yıkılır.
Somut Zararlar: Tartışma Değil, Gerçekler
Bu söylemlerin ürettiği somut tahribat dört başlık altında özetlenebilir:
• İbadet boşluğu: Sünnet rehberliği reddedildiğinde namaz, oruç, zekât gibi farzların uygulanma biçimi belirsizleşir. Tevhidî bir ümmet yerine ibadet anlayışları birbirinden kopuk bireyler topluluğu ortaya çıkar.
• Nesiller arası kopuş: Hadis ve Sünnete dayalı bir eğitimle yetişen nesiller ile Kurâniyyûn söylemiyle büyüyen nesiller arasında giderek derinleşen anlayış uçurumu, aile ve toplum düzeyinde ciddi çatışmalara zemin hazırlar.
• Otorite erozyonu: "Hadisler güvenilmez" söylemi, asırların ilmî birikimini geçersiz kılar; dînî bilginin yerini, herkesin Kur'an'dan kendi başına çıkardığı keyfî yorumlar alır. Bu, dîni istismar etmek isteyenler için son derece elverişli bir ortam doğurur.
• Sosyal fitne: "Hangi İslâm?" tartışmasını körükleyen bu söylemler, Müslümanlar arasındaki toplumsal birliği derinden zedeler ve asırlardır İslâm düşmanlarının ulaşmaya çalıştığı bir hedefe hizmet eder.
Araçsallaştırma Tuzağı
Bazı ilahiyatçılar, Ehl-i Sünnet geleneğinin saygın âlimlerini araçsallaştırarak kendi tutumlarını meşrulaştırmaya çalışmaktadır. Oysa örnek verdikleri isimlerin hiçbiri Sünnet'i kaynak olarak reddetmemiştir. Belirli rivayetlere ihtiyatla yaklaşmak ile Sünnet'in bağlayıcılığını inkâr etmek; metodolojik eleştiri ile köklü bir akîde değişikliği arasında dağlar kadar fark vardır. Bu farkı görmezden gelmek ya cehalet, ya da kasıttır.
Niyet Temiz Olsa Bile Hesap Kapanmaz
İslâm'da sorumluluk yalnızca niyetle ölçülmez. Bir kimse samimi bir kanaatini paylaştığını düşünse de, bu kanaatin ürettiği zarar hesap defterine yazılmaya devam eder. Kur'an bu gerçeği şöyle hatırlatır:
"Bilmediğin şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi ondan sorumlu tutulacaktır." (İsrâ, 36)
Geniş kitlelere ulaşan bir ilim ya da unvan sahibinin söyledikleri, özel bir sohbetin çok ötesinde sonuçlar doğurur. Bu nedenle hem dünya hem de âhiret hesabı açısından ilim ve unvan sahiplerine düşen görev açıktır: Doğruyu söylemek, sapkınlığı açıkça isimlendirmek ve ümmetin birliğini korumak yolunda üstlerine düşen sorumluluğu yerine getirmek.
Sünnet'e karşı çıkmak, sıradan bir görüş farklılığı değildir. Bu, Kur'an'ın bizzat emrettiği "Rasul'e itaat"i işlevsiz kılmak; Hz. Peygamber'in yüzyıllardır kesintisiz aktarılan mîrasını silmeye teşebbüs etmektir. Böyle bir teşebbüsün uhrevî ağırlığı, entelektüel tartışmaların çok çok ötesindedir.
Ve bu satırları okuyan herkese son bir hatırlatma:
Kurâniyyûn söylemi, Kur'an'ı yüceltmez. Kur'an'ı, hem bizzat emrettiği Rasul itaatinden hem de yüzyıllık İslâm ilminin birikiminden koparılmış, herkesin dilediği anlama çekebileceği bir metne dönüştürür. Bu ise Kur'an'a saygı değil, Kur'an'a yapılmış en büyük haksızlıktır.
Mithat Güdü
Emekli İmam Hatip ve Gazeteci-Yazar